Nawigacja się rozładowała 200 metrów od domu i połowa kierowców w Polsce nagle nie wie, w którą stronę skręcić

Nawigacja rozładowała się 200 metrów od domu. Ulicę, którą kierowca przejeżdżał codziennie od 3 lat, nagle trzeba było sobie przypomnieć, jakby to była trasa na Kilimandżaro. Skręcił w złą stronę, zawrócił na rondzie, dojechał w końcu, ale wjeżdżając na podjazd, miał minę kogoś, kto właśnie zdał egzamin na prawo jazdy.

Krytyczne myślenie a AI działa według tego samego mechanizmu, tylko zamiast ulicy jest fakt do sprawdzenia, a zamiast telefonu, który się rozładował, jest brak dostępu do modelu przez 5 minut. Firma Cangrade przeanalizowała blisko 72 000 zweryfikowanych ocen kompetencji zawodowych i 200 ogłoszeń o pracę związanych z AI. Wynik: młodsi pracownicy wypadają 18% poniżej średniej w krytycznym myśleniu i 17% poniżej średniej w dbałości o szczegóły.

Ciekawostka na osłodę: ci sami młodzi pracownicy są o 14% powyżej średniej w komunikacji. Umieją świetnie opowiedzieć, dlaczego coś jest prawdą. Coraz gorzej sprawdzają, czy w ogóle jest.

Dług poznawczy, czyli rachunek, który przychodzi później

Yan Krukau / Pexels

Naukowcy z MIT Media Lab podłączyli 54 osobom elektrody EEG i kazali im pisać eseje, jedną grupą z ChatGPT, drugą z wyszukiwarką, trzecią bez żadnej pomocy. Grupa z ChatGPT miała najsłabszą aktywność sieci neuronowych odpowiadających za pamięć i uwagę spośród wszystkich trzech. 83% osób z grupy ChatGPT nie potrafiło zacytować choćby zdania z eseju, który przed chwilą napisało. Nie sprzed tygodnia. Sprzed kilkunastu minut.

Najgorsza część przyszła w czwartej sesji. Część osób z grupy ChatGPT przesiadła się do pisania bez żadnej pomocy. Ich mózgi radziły sobie gorzej niż mózgi osób, które AI nigdy wcześniej nie używały (czyli gorzej niż mózgi ludzi, którzy w ogóle się nie starali oszczędzać). Naukowcy nazwali to długiem poznawczym. Pożyczasz sobie trochę wysiłku umysłowego od AI dzisiaj, a odsetki płacisz, kiedy AI akurat nie ma pod ręką, w najgorszym możliwym momencie, czyli na żywo, przy kliencie.

Firmy zaczynają sprawdzać, kto umie myśleć bez podpowiedzi

Tima Miroshnichenko / Pexels

Gartner przewiduje, że do końca 2026 roku 50% globalnych organizacji wprowadzi testy kompetencji „bez AI”, właśnie z powodu zanikania krytycznego myślenia u pracowników korzystających z generatywnej AI. Rozmowa kwalifikacyjna zaczyna przypominać egzamin na prawo jazdy z wyłączoną nawigacją. Kandydat dostaje problem, kartkę i długopis, i tyle.

Raport NACE Job Outlook, wiosenna aktualizacja z 2026 roku (185 respondentów, w tym 142 firmy członkowskie NACE), potwierdza, że pracodawcy stawiają krytyczne myślenie wysoko na liście priorytetów, a jednocześnie oceniają, że nowi absolwenci właśnie w tym obszarze wypadają najsłabiej, obok komunikacji i profesjonalizmu. Firmy chcą ludzi, którzy myślą samodzielnie, w momencie, w którym coraz mniej kandydatów miało okazję się tego nauczyć, a CV i tak wygląda świetnie, bo do jego napisania też był model. Samo wysłanie zespołu na szkolenie z AI tego nie naprawi, jeśli szkolenie uczy obsługi narzędzia, a nie podważania jego odpowiedzi.

To nie wina młodych, tylko brakującej lekcji

Nikt formalnie nie uczy sprawdzania informacji bez AI, bo do niedawna nie było takiej potrzeby. Uczono za to sprawdzania źródeł w książce, co dziś przydaje się mniej więcej tyle, co znajomość działania faksu. Krytyczne myślenie zawsze uczyło się przez tarcie, przez samodzielne dojście do błędnej odpowiedzi, poprawienie się i zapamiętanie, dlaczego pierwsza wersja była zła. Model, który od razu podaje gładką, pewną siebie odpowiedź, usuwa dokładnie ten etap, ten sam, który opisuję w tekście o nauce z AI jako etap, którego akurat nie warto sobie ułatwiać.

Winny nie jest 22-latek, który w liceum miał dostęp do ChatGPT przez całą naukę do matury. Winny jest system, który przez 3 lata nie zauważył, że warto było w międzyczasie dodać choć jedną godzinę tygodniowo poświęconą wyłącznie na dochodzenie do odpowiedzi bez podpowiedzi. Sam kiedyś przez pół dnia szukałem wzoru na pole trapezu, zanim przypomniałem sobie, że mogę po prostu zapytać, zamiast grzebać we własnej pamięci z 8 klasy. Nawigacja nie jest zła. Zła jest szkoła jazdy, która nigdy nie kazała odbyć ani jednej trasy bez niej.

Co z tym zrobić, jeśli akurat rekrutujesz

1. Zapytaj o proces, nie o wynik. „Skąd wiesz, że ta liczba jest prawdziwa” mówi więcej niż sama poprawna liczba. Kandydat, który potrafi opisać 2-3 sposoby weryfikacji, ma nawyk. Kandydat, który mówi „bo tak napisało AI”, ma tylko dostęp do internetu, tak jak wszyscy inni.

2. Zrób jedno zadanie offline. Kartka, długopis, 15 minut, bez telefonu na stole. Kandydat spojrzy na to jak na relikt z muzeum, ale przeżyje. Nie chodzi o to, żeby ukarać kogoś za korzystanie z AI na co dzień. Chodzi o sprawdzenie, czy pod spodem coś jeszcze jest, tak jak sprawdza się zapasowe koło, zanim się je kupi w cenie całego auta.

3. Jeśli sam zarządzasz zespołem, w którym młodsi ludzie stawiają pierwsze kroki, warto też przeczytać, jak rozmawiać z zespołem o AI tak, żeby nie zabrzmiało to jak oskarżenie o lenistwo, tylko jak inwestycja w umiejętność, której nikt im wcześniej nie pokazał.